Εγκέφαλος : το υπέρτατο ον;

Εδώ και μερικά χρόνια, στα εξώφυλλά της, η επιστημονική επιθεώρηση σαρκάζει τον τρόπο με τον οποίο ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορεί να πείσει τον κάτοχό του για αυτά που βλέπει ή που νομίζει πως βλέπει. Θέματα των εξωφύλλων της, καθημερινά αντικείμενα στα οποία το μυαλό αντικρίζει… την αντανάκλασή του. Μια Taraxacum officinalis, λίγο χυμένο κρασί έξω από ένα ποτήρι, ένας βράχος, μια τοιχογραφία, μιμούνται σχηματικά έναν ανθρώπινο εγκέφαλο γεννώντας σε μένα τουλάχιστον, πολλά ερωτήματα. Για τις ασύλληπτες ικανότητες του ανεξερεύνητου μυαλού μου. Για τις άπειρες (και όλες τους διαφορετικές) οπτικές με τις οποίες μπορεί να δει η όραση, να θυμηθεί η μνήμη, να μελετήσει η γνώση και να ορίσει η αντίληψη.

Το 2008, ένα έγγραφο τεσσάρων βρετανών επιστημόνων, ήρθε να αναστήσει μια ιδέα που πέθανε πριν δυο δεκαετίες: Οι ζωγράφοι της Αναγέννησης φύτεψαν κρυμμένες νευροανατομικές εικόνες στα έργα ζωγραφικής τους.

To copyright της σύλληψης της ιδέας ανήκει στον γυναικολόγο Frank Meshberger, o οποίος το 1990, έδωσε μια νέα οπτική...αντίληψη για την αριστουργηματική νωπογραφία του Michelangelo "Η Δημιουργία του Αδάμ". Η αίσθησή του του έλεγε πως το σημείο που  ίπταντο ο Θεός και οι άγγελοι, όπως απεικονίζονται στο έργο που στολίζει το παρεκκλήσι του Βατικανού, ήταν μια άποψη του ανθρώπινου εγκεφάλου. 



Ήταν όμως πράγματι έτσι ή ο γυναικολόγος ήθελε απλά να καταπλήξει με τις ευφάνταστες θεωρίες του; 

Ο Μeshberger υποστήριξε ότι το μπορντό κομμάτι χρώματος (που αναπαριστά τον μανδύα που περιβάλει τον Θεό και τους αγγέλους)  περιγράφει τον εγκέφαλο, η σχισμή του μανδύα στα αριστερά την σχισμή του sylvius, τα πόδια των αγγέλων την υπόφυση και την σπονδυλική στήλη. Το δε πόδι του μπροστινού αγγέλου που σχηματίζεται κάπως παράξενα, ο γυναικολόγος το ονόμασε «δισχιδή», σημείο που θα λέγαμε πως μοιάζει με την δίλοβη υπόφυση. 


Η θέση είναι τόσο κοντά σε αυτό που παρακίνησε την έμπνευση του δημιουργού, που καταντά ελκυστική. Ο Θεός δίνει μια φωτεινή έκλαμψη ζωής στον Αδάμ. 


Zωής εννοούσε ο Michelangelo ή κάτι άλλο; 


Ο Meshberger ξέρουμε τι θα απαντούσε: "Το μεγαλύτερο κομμάτι ζωγραφικής που περιβάλλει το Θεό είναι συμβατό με το σχήμα ενός εγκεφάλου. Οι άνθρωποι λένε πως αυτό που δίνει ο Θεός στον Αδάμ είναι η σπίθα της ζωής όμως ο Αδάμ μου μοιάζει ήδη ζωντανός. Νιώθω πως ο Michelangelo απεικονίζει τον Θεό που δίνει στον Αδάμ όχι τη ζωή αλλά τη νόηση". 

Πριν από τον 16ο αιώνα, η γνώση του ανθρώπινου εγκεφάλου ήταν περιορισμένη και σαφώς επηρεασμένη -με έναν δογματικό τρόπο- από τις διδασκαλίες του Galen του οποίου όπως είναι γνωστό σήμερα οι ανατομικές του μελέτες περιορίστηκαν στα ζώα. Ο πρώτος που απέδωσε διανοητικές ικανότητες στον εγκέφαλο, συγκεκριμένα στις κοιλίες ήταν ο επίσκοπος της Έμεσα Νεμέσιος. 


Μόλις τον 4o αιώνα, μέσω της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας ο ίδιος θα προσδιόριζε τις πλευρικές κοιλίες ως αυτές της αντίληψης, μια μέση κοιλία αρμόδια για τη γνώση και μια μεταγενέστερη για τη μνήμη. Πολλά χρόνια αργότερα, οι μελετητές της Αναγέννησης θα αντιλαμβάνονταν τη σημαντικότητα που είχαν οι άμεσες παρατηρήσεις τεμαχισμένων πτωμάτων.

Μεταξύ του 1504 και του 1507, οι Leonardo Da Vinci και Michelangelo όπως επιβεβαιώνεται και από το "Lives of the Artists" που συνέταξε τον 16ο αιώνα ο Giorgio Vasari, πραγματοποίησαν τέτοιου είδους πειράματα για να ανακαλύψουν τα μυστικά της ανθρώπινης ανατομίας και μοιράστηκαν την πεποίθηση που θα προωθούσαν αργότερα οι Χριστιανοί, ότι οι κοιλίες ήταν η κατοικία της ψυχής. 

Στις φωτογραφίες που ακολουθούν, ο Meshberger συγκρίνει το αποτύπωμα ενός ανθρώπινου εγκεφάλου με αυτό που πήρε από το έργο του Michelangelo. Oι ομοιότητες της σύγχρονης ανατομικής απεικόνισης αριστερά (Σχεδιο 1,3) με το αντίγραφο της νωπογραφίας στα δεξιά (Σχέδιο 2,4) όσο τις κοιτάς, κάνουν όλο πιο ξεκάθαρη την υπόθεση.

Τo 2006 o Michael Salcman έφερε την υπόθεση ξανά στο προσκήνιο, αναφέροντας τις υποθετικές ανατομικές επιρροές του Michelangelo και σε άλλες εργασίες. Σειρά είχε πάρει τώρα ένα άλλο μέρος της νωπογραφίας του Κάπελα Σιξτίνα, που αυτή τη φορά παρουσίαζε ένα διχοτομημένο νεφρό! Ο Salcman παραδέχτηκε: «μια κυνική δύναμη είναι αυτή που υποθέτει ότι οι νευρολόγοι και νεφρολόγοι είναι επιρρεπείς στο να ανακαλύπτουν μυαλά και νεφρά παντού». 

Είχε άραγε σκεφτεί ποτέ ο Μichelangelo ότι μερικούς αιώνες μετά το θάνατό του, οι μελετητές του πίσω από τα νεφρά που ίσως συμπτωματικά αιχμαλώτισε στα έργα του θα έβλεπαν μια πολύ καλή ευκαιρία να κάνουν ελκυστικότερη στο ευρύ κοινό την επιστήμη τους;

Τον Δεκέμβριο του 2007, μια ομάδα νευροεπιστημόνων, με αρχηγό τον Alessandro Paluzzi, επέκτεινε ακόμα περισσότερο την υπόθεση του γυναικολόγου παρουσιάζοντας δύο ακόμα Αναγεννησιακούς πίνακες: Το "Transfiguration of Jesus" του Rafaello Sanzio και το "Transfiguration of Christ" του Gerard David.

Η νόστιμη υπόθεση του Meshberger είχε πλέον μεταλλαχθεί σε ένα ακαταμάχητο αναγεννησιακό καροτάκι.

Ο Palluzi και η ομάδα του εξετάζουν με λυρική ευρωστία τον πίνακα του Rafael πριν τον ζευγαρώσουν τελικά με ένα σκίτσο που αναπαριστά το βελονοειδές τμήμα midline: «Ντυμένος στα λευκά του πάγου, ο Χριστός ανοίγει τις αγκάλες του και σηκώνει ελαφρά το κεφάλι επιδεικνύοντας την ουσιαστική σημασία και την ευσεβή φύση των τριών προσώπων της τριάδας, όλοι σφικτά ενωμένοι με την τελειότητα της τέχνης του Raphael». Ο Δαβίδ είναι εξαιρετικά «παρόμοιος» με το στεφανιαίο σύστημα ενός ανθρώπινου εγκεφάλου, κομμένο και ραμμένο στα σωστά μέτρα, με τον Μωυσή και τον προφήτη Ηλία να παρατηρούν όχι μέσα σε δυο δαχτυλίδια από σύννεφα αλλά από την αριστερή και δεξιά κοιλία ενός εγκεφάλου.

Όπως παραδέχονται και οι ίδιοι στην έκθεσή τους που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Royal Society of Medicine «η ομοιότητα μπορεί να μην είναι εμφανής με την πρώτη ματιά, όμως ποιος μπορεί με βεβαιότητα να πει ότι αυτός δεν ήταν και ο σκοπός»; 

Η υπόθεση απαιτούσε την άμεση παρέμβαση ενός οφθαλμολόγου.


O Dr. James G. Ravin, ο οποίος είχε μάλιστα δημοσιεύσει ευρέως τις μελέτες του σχετικά με τις ασθένειες της όρασης από τις οποίες έπασχαν πολλοί μεγάλοι καλλιτέχνες της εποχής, χαρακτήρισε το όλο ζήτημα μια "παραίσθηση". 

«Συχνά συμβαίνει όταν εξετάζουμε μια εικόνα για αρκετή ώρα να βλέπουμε χιλιάδες πράγματα. Ήμουν πρόσφατα σε μια ξενάγηση γύρω από τα βουνά της Κίνας που έπαιρναν ανθρώπινους σχηματισμούς. Ένας βράχος έμοιαζε με το κεφάλι ενός άνδρα και πιο δίπλα ένας άλλος με το κεφάλι μιας γυναίκας, και ω τι σύμπτωση αυτά τα δυο βουνά ήταν τόσο κοντά που θα έλεγε κανείς με σιγουριά πως αυτό το ανδρόγυνο φιλιόταν με πάθος. Αλλά κατά τη γνώμη μου όλο αυτό δεν είναι τίποτε άλλο από μια παρερμηνεία. Μια παραίσθηση».

Είμαι σίγουρη πως αν ο διαβασμένος οφθαλμολόγος από το Οχάιο είχε κάνει μια σχετική «μελέτη» κι ανακάλυπτε ότι η παραίσθηση αποτελεί μια εξίσου δυναμική αίσθηση όπως αυτή της ακοής, της όρασης, της γεύσης, της αφής, ή της όσφρησης, θα το ξανασκεφτόταν πριν την χρησιμοποιήσει για να θάψει την θεωρία των  Meshberger και Palluzi. 

Κάποιοι ιστορικοί τέχνης δεν απέκλεισαν το ενδεχόμενο οι Αναγεννησιακοί ζωγράφοι να ήθελαν πράγματι να εξισώσουν την θεϊκή οντότητα με το μυαλό, ενώ κάποιοι άλλοι θεώρησαν την συγκεκριμένη πρόταση προσβλητική.

Προσβλητικά ελκυστική επιτρέψτε μου να προσθέσω. 

Η αρχική υπόθεση του 1990, δεν θα έπαυε να είναι τόσο γοητευτικά πειστική, αν μέχρι το 2005 το όλο ζήτημα δεν είχε καταντήσει ένας πιασάρικος τρόπος να οικονομικής  ενίσχυσης των ταμείων της επιστημονικής κοινότητας, πράγμα που συνέβη με την περίπτωση των Gilson Barreto και Marcelo de Oliveira που με την "ανακάλυψη" άλλων 7 κρυμμένων οργάνων σε πίνακες του Αναγεννησιακού ζωγράφου, και την έκδοση του σχετικού βιβλίου τους "The secret art of Michelangelo" πούλησαν το "πρωτόλειο" του Meshberger στον εξαιρετικά μεγάλο- για τα δεδομένα της Βραζιλίας -αριθμό των 50.000 αντιτύπων. 

Είναι γνωστό πως ο Μichelangelo έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τη Ζωή της Ψυχής όπως τουλάχιστον εκφράζεται αυτή μέσω της δομής και της κίνησης του ανθρώπινου σώματος, το οποίο συχνά αποκαλούσε «θνητό πέπλο» των θείων προθέσεων. Αυτή η μελέτη σίγουρα έρχεται να επιβεβαιώσει το ενδιαφέρον του ιδίου αλλά και άλλων Αναγεννησιακών ζωγράφων για την απόκτηση της γνώσης γύρω από την ανθρώπινη ανατομία, συστατικά που εφάρμοσαν στην τέχνη τους. Όμως το ουσιαστικό ζήτημα που κάνει ενδιαφέρουσα αυτή την σκέψη μέχρι τις μέρες μας, είναι ότι ο διάκοσμος στο παρεκκλήσι του Βατικανού είναι ένας θεός που φορά θνητό πέπλο δηλαδή δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα όργανο. Μια σκέψη. Μια ανθρώπινη σκέψη; Η μια υποκειμενική αντίληψη; 

Η αντίληψη μόνο υποκειμενική μπορεί να είναι. Όπως η μοναδικότητα των ματιών του καθενός μας. Που βλέπει να σχηματίζονται στα σύννεφα τα δικά του μοναδικά σχήματα. Στα έργα των ζωγράφων της Αναγέννησης δεν είναι τυχαίο πως οι επιστήμονες ανακάλυψαν στοιχεία που έμαθαν να γνωρίζουν ως θέσφατο.  Αν τους ίδιους πίνακες έβλεπε ένας ερωτευμένος, ίσως ανακάλυπτε καρδιές,  αν τους κοίταζε ένα παιδί ίσως έβλεπε ελέφαντες να πετούν και τούρτες με κερασάκια στην κορυφή και πόδια στη βάση, να ετοιμάζονται για το σχολείο κι αν ρώταγες έναν σκεπτικιστή θα συμπύκνωνε όλη τη φαντασία, την ανάγκη και τη πίστη μαζί σε μια λέξη: παρειδωλία.  

Αν πάλι ρώταγες εμένα, θα σου έλεγα πως όλα τα νομίσματα έχουν δυο όψεις. Από τη μια πλευρά αντικρίζω φαινόμενα ανθρώπινα που αποκτούν διάσταση θεική αφού κάθε έκφραση της τέχνης, στα δικά μου μάτια κρύβει μέσα της μια θεϊκή εντολή. Οι ζωγράφοι της Αναγέννησης είτε έκρυψαν εσκεμμένα είτε όχι νευροανατομικά σχέδια στα έργα τους άγγιξαν το ανώτερο κι έγιναν για λίγο θεοί, προσφέροντας έργα-τροφή για το ανθρώπινο πνεύμα. 

Κι από την άλλη πλευρά του νομίσματος η απάντηση του Καζαντζάκη στέκει καθηλωτική και με κοιτάζει: "Ο νους του ανθρώπου φαινόμενα μονάχα μπορεί να συλλάβει, ποτέ την ουσία— κι όχι όλα τα φαινόμενα, παρά μονάχα τα φαινόμενα της ύλης— κι ακόμα στενώτερα: όχι καν τα φαινόμενα τούτα της ύλης, παρά μονάχα τους μεταξύ τους συνειρμούς— κι οι συνειρμοί τούτοι δεν είναι πραγματικοί, ανεξάρτητοι από τον άνθρωπο— είναι κι αυτοί γεννήματα του ανθρώπου— και δεν είναι οι μόνοι δυνατοί ανθρώπινοι— παρά μονάχα οι πιο βολικοί για τις πραχτικές και νοητικές του ανάγκες".